Jak było z reparacjami wojennymi od Niemiec dla Polski? Przypominamy od początku

• Polska poniosła katastrofalne straty podczas II wojny światowej: zniszczeniu uległo 62 proc. potencjału przemysłowego i 85 proc. infrastruktury, a życie straciło około 16,7 proc. obywateli. W 2006 roku całkowite straty materialne oszacowano na 1,5 biliona euro.
• W 1953 roku, pod presją ZSRR, Polska Rzeczpospolita Ludowa jednostronnie zrzekła się prawa do dalszych reparacji wojennych od Niemiec, co jest kluczowym argumentem strony niemieckiej w obecnej debacie.
• Mimo że po zjednoczeniu Niemiec wznowiono debatę na temat reparacji (powstała m.in. Fundacja „Polsko-Niemieckie Pojednanie”), niemiecki rząd, reprezentowany przez kanclerza Olafa Scholza, uważa kwestię reparacji za prawnie i formalnie zamkniętą.

II wojna światowa, wywołana agresją Niemiec, przyniosła Polsce katastrofalne zniszczenia i ofiary. Szacuje się, że zniszczeniu uległo 62 proc. polskiego potencjału przemysłowego oraz 85 proc. infrastruktury kraju. W wyniku działań wojennych i okupacji życie straciło około 16,7 proc. obywateli II Rzeczypospolitej. Całkowite straty materialne, przypisywane działaniom Niemiec, oszacowano na około 1,5 biliona euro, bazując na wartościach z 2006 roku.

Postanowienia powojenne 

Po zakończeniu II wojny światowej, kwestie odszkodowań wojennych od Niemiec były przedmiotem międzynarodowych ustaleń. Na mocy postanowień Konferencji Poczdamskiej z 1945 roku, Polska została włączona do wschodniej strefy reparacyjnej. Odszkodowania z tej strefy zostały przyznane bezpośrednio Związkowi Radzieckiemu, który z kolei zobowiązał się do zaspokojenia roszczeń reparacyjnych Polski.

W efekcie tych ustaleń, 16 sierpnia 1945 roku Polska zawarła z ZSRR umowę dotyczącą wynagrodzenia szkód poniesionych w wyniku niemieckiej okupacji. Dokument ten precyzował zakres i formy świadczeń dla Polski. Określono w nim również sposób i zakres zaspokojenia polskich roszczeń z tytułu reparacji z radzieckiej strefy okupacyjnej Niemiec, a także udział ZSRR w reparacjach z zachodnich stref okupacyjnych. Na mocy tej umowy rząd radziecki zrzekł się na rzecz Polski wszelkich roszczeń do mienia niemieckiego oraz innych niemieckich aktywów znajdujących się na terytorium Polski. Dodatkowo, w ramach postanowień poczdamskich, Polska otrzymała byłe niemieckie obszary wschodnie jako część rekompensaty wojennej. Należy podkreślić, że Polska nie była sygnatariuszem innych porozumień regulujących powojenne kwestie majątkowe, takich jak układ londyński z 27 lutego 1953 roku, zawarty między Niemcami a państwami zachodnimi.

Deklaracja z 1953 roku

22 sierpnia 1953 roku Związek Radziecki podpisał z Niemiecką Republiką Demokratyczną protokół, który miał na celu uregulowanie kwestii reparacyjnych ze strony Niemiec. Dokument ten, zatytułowany "Protokół w sprawie zaprzestania pobierania reparacji niemieckich i w sprawie innych środków złagodzenia zobowiązań finansowo-gospodarczych NRD związanych z następstwami wojny", stwierdzał, że Niemcy wykonały już znaczną część swoich zobowiązań finansowo-gospodarczych wynikających z wojny. W konsekwencji uznano za stosowne złagodzenie ich obciążeń ekonomicznych.

Rolnik dziennie płaci za 11 tys. zł za paliwo! Zaapelował do Tuska

Następnego dnia, 23 sierpnia 1953 roku, rząd Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, działając pod presją Związku Radzieckiego, ogłosił zrzeczenie się prawa do dalszych reparacji wojennych od Niemiec, z mocą obowiązującą od 1 stycznia 1954 roku. Jednym z warunków dla Niemiec Wschodnich było uznanie granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej, co wiązało się z trwałym przekazaniem Polsce i ZSRR około jednej czwartej terytorium Niemiec w granicach z 1937 roku (byłych wschodnich terenów Niemiec). Należy odnotować, że Republika Federalna Niemiec (Niemcy Zachodnie) nie wypłacała zadośćuczynienia osobom pochodzenia nieżydowskiego za szkody poniesione w Polsce. Dopiero w 1975 roku, w ramach tzw. umowy Gierek-Schmidt podpisanej w Warszawie, przewidziano wypłatę 1,3 miliarda marek niemieckich (DM) Polakom, którzy w czasie niemieckiej okupacji wpłacali składki do niemieckiego systemu ubezpieczeń społecznych, lecz nie pobierali z niego świadczeń emerytalnych.

Dyskusja po zjednoczeniu Niemiec

Po zjednoczeniu Niemiec w 1990 roku kwestia reparacji ponownie znalazła się w centrum uwagi. Polska ponownie wysunęła żądania reparacyjne, co było również odpowiedzią na roszczenia zgłaszane przez niemieckie organizacje wypędzonych, domagające się odszkodowań za mienie i grunty przejęte przez państwo polskie. W 1992 roku, w ramach inicjatywy rządów Polski i Niemiec, powołano Fundację „Polsko-Niemieckie Pojednanie”. W jej ramach Niemcy wypłaciły polskim ofiarom wojny około 4,7 miliarda złotych. Obecnie wśród polskich ekspertów prawa międzynarodowego toczy się debata na temat zasadności i legalności polskiego prawa do dochodzenia odszkodowań wojennych, przy czym część z nich podważa ważność deklaracji z 1953 roku. Kanclerz Niemiec, Olaf Scholz, w 2024 roku publicznie oświadczył, że z formalnego i prawnego punktu widzenia, kwestia reparacji jest dla Niemiec zamknięta.

W naszej galerii zobaczysz Warszawę po II wojnie światowej i dziś: