- Kobiety odegrały fundamentalną, często niedocenianą rolę w walce o niepodległość Polski, podejmując ogromne ryzyko i odpowiedzialność.
- Poznaj niezwykłe historie Aleksandry Piłsudskiej, Zofii Sokolnickiej i Marii Wittek – od tajnych składów broni, przez konspiracyjne nauczanie, po pierwszy generalski awans.
- Odkryj, jak ich niezłomna determinacja ukształtowała odrodzoną Polskę i wywalczyła prawa, zmieniając bieg historii.
Broń trzeba było zdobyć, ukryć i dostarczyć. Informacje z ziem pod zaborami przekazać ludziom zabiegającym o polską niepodległość. Przyszłych żołnierzy przygotować do służby. W każdej z tych dziedzin działały kobiety, które brały na siebie odpowiedzialność i ryzyko.
Aleksandra Piłsudska, Zofia Sokolnicka i Maria Wittek reprezentowały różne środowiska i pokolenia. Ich działalność obejmowała konspirację, edukację, dyplomację i wojsko. Odzyskanie niepodległości nie zakończyło ich pracy dla Polski.
Aleksandra Piłsudska. Zanim została żoną marszałka, zajmowała się bronią
Nazwisko Aleksandry Piłsudskiej przywołuje przede wszystkim skojarzenie z Józefem Piłsudskim. Jednak jej własna działalność niepodległościowa zaczęła się na długo przed ślubem.
W 1904 roku Aleksandra Szczerbińska wstąpiła do Polskiej Partii Socjalistycznej. Posługiwała się pseudonimem „Ola”. Początkowo działała wśród warszawskich robotnic, później powierzano jej zadania wymagające szczególnego zaufania.
Od 1905 roku kierowała centralnymi składami broni w Warszawie. Odpowiadała za zaplecze, bez którego Organizacja Bojowa PPS nie mogłaby prowadzić swoich akcji. Jak opisuje Narodowe Archiwum Cyfrowe, wraz z doświadczeniem rosła odpowiedzialność powierzanych jej zadań.
Uczestniczyła również w przygotowaniach do akcji pod Bezdanami w 1908 roku. W czasie I wojny światowej zajmowała się działalnością wywiadowczą i kurierską Legionów Polskich. Zaangażowała się także w Polską Organizację Wojskową i Ligę Kobiet Pogotowia Wojennego. Dwukrotnie była więziona.
Po odzyskaniu niepodległości prowadziła działalność społeczną. Dbała też o spisywanie wspomnień kobiet uczestniczących w walce. Dzięki takim inicjatywom ich doświadczenia mogły trafić do historycznych opracowań. Za własne zasługi otrzymała m.in. Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari.
Zofia Sokolnicka. Nauczycielka, której powierzano tajne informacje
W zaborze pruskim walka o polskość toczyła się również podczas lekcji. Zofia Sokolnicka prowadziła tajne nauczanie języka polskiego i historii, przeciwstawiając się germanizacji. Związana z Poznaniem nauczycielka wspierała edukację rodziców i aktywność kobiet.
Podczas I wojny światowej została emisariuszką. Utrzymywała łączność między Wielkopolską a Centralną Agencją Polską w Lozannie, następnie Komitetem Narodowym Polskim w Paryżu. Przekazywała informacje o sytuacji na ziemiach zaboru pruskiego. Jej praca pomagała ludziom zabiegającym za granicą o sprawę polską.
Sokolnicka współpracowała z Marianem Seydą i Romanem Dmowskim. W 1919 roku znalazła się w gronie ekspertów polskiej strony podczas konferencji pokojowej w Paryżu, gdzie rozstrzygano powojenny porządek Europy.
W tym samym roku została posłanką do Sejmu Ustawodawczego. Należała do pierwszych kobiet, które weszły do polskiego parlamentu. Działała też na rzecz polskiej sprawy podczas przygotowań plebiscytowych na Górnym Śląsku.
Jej droga od tajnego nauczania do pracy parlamentarnej pokazuje, jak szeroki był zakres niepodległościowej działalności kobiet. Obejmował zarówno konspiracyjne zadania, jak i udział w tworzeniu instytucji odrodzonego państwa.
Maria Wittek. Od konspiracji do generalskiego awansu
Maria Wittek weszła w działalność niepodległościową jako nastolatka. Dorastała na terenie dzisiejszej Ukrainy, działała w polskim harcerstwie, a następnie związała się z Polską Organizacją Wojskową.
W marcu 1918 roku złożyła przysięgę jako żołnierz POW. Przygotowywała się do pracy wywiadowczej. Równocześnie miała zdolności do nauk ścisłych - rozpoczęła studia matematyczne na Uniwersytecie Kijowskim jako pierwsza kobieta na tym wydziale.
Po odzyskaniu niepodległości kontynuowała służbę. W 1928 roku została komendantką naczelną Przysposobienia Wojskowego Kobiet. Organizowała przygotowanie kobiet do zadań związanych z obroną kraju. Zdobyte umiejętności okazały się potrzebne po wybuchu II wojny światowej.
Wittek kierowała Wojskową Służbą Kobiet w strukturach ZWZ-AK. Po wojnie doświadczyła komunistycznych represji. Została aresztowana, a po odzyskaniu wolności pracowała jako kioskarka. Nadal utrzymywała kontakty z dawnymi podkomendnymi i zabiegała o zachowanie dokumentów dotyczących ich służby.
Generalski awans otrzymała 3 maja 1991 roku. Była pierwszą kobietą w historii Wojska Polskiego mianowaną na ten stopień. Zmarła w 1997 roku i została pochowana na Powązkach Wojskowych.
Niepodległość i prawa kobiet. Listopad 1918 roku przyniósł dwa przełomy
Kobiety uczestniczyły w działalności niepodległościowej, zanim mogły głosować w wyborach do polskiego parlamentu. Zmianę przyniósł dekret z 28 listopada 1918 roku, który przyznał Polkom czynne i bierne prawa wyborcze.
Mogły odtąd wybierać swoich przedstawicieli, a także same kandydować. W wyborach do Sejmu Ustawodawczego w 1919 roku skorzystały z nowych praw. Jedną z kobiet, które zdobyły mandat, była właśnie Zofia Sokolnicka.
Przy okazji 11 listopada ich biografie pozwalają zobaczyć konkretne zadania kryjące się za słowem „niepodległość”: organizowanie składów broni, przekazywanie informacji, nauczanie polskiej historii i szkolenie przyszłych żołnierek. Aleksandra Piłsudska, Zofia Sokolnicka i Maria Wittek wykonywały tę pracę przez lata.
10
Podcasty
Playlisty tematyczne
