Prof. Tomasz Bocheński wspomina Wiesława Myśliwskiego. Padły piękne słowa

• Zmarł Wiesław Myśliwski, wybitny polski pisarz i laureat Nagrody Nike, w wieku 94 lat. Jego twórczość, charakteryzująca się głębokim przesłaniem egzystencjalnym i nowatorską formą, była doceniana zarówno w Polsce, jak i za granicą.
• Prof. Tomasz Bocheński uważa Myśliwskiego za najwybitniejszego polskiego pisarza XX i XXI wieku, podkreślając uniwersalność jego dzieł, zwłaszcza późnych powieści, takich jak "Traktat o łuskaniu fasoli", które zyskały międzynarodowe uznanie. 
• Myśliwski w swojej twórczości poruszał tematy wolności, współczucia i sensu istnienia, a jego dzieła w niezwykły sposób aktualizowały się z biegiem czasu, odnosząc się do kultury chłopskiej, historii i miłości. 

Prof. Tomasz Bocheński, kierownik Zakładu Literatury Polskiej XX i XXI wieku na Uniwersytecie Łódzkim, uważa Wiesława Myśliwskiego za najwybitniejszego polskiego pisarza XX i początków XXI wieku. Jego twórczość, zakorzeniona w tradycji wysokiego modernizmu, traktowała literaturę jako poważne, egzystencjalne przesłanie.

- Był autorem wywodzącym się z tzw. wysokiego modernizmu, w którym literatura była traktowana jako poważne, egzystencjalne przesłanie. Jest fenomenem, ponieważ trzy ostatnie wielkie powieści, układające się w tryptyk, czyli „Traktat o łuskaniu fasoli”, „Ostatnie rozdanie” i „Ucho igielne”, napisał w bardzo dojrzałym wieku. Każda z tych książek zawiera – poza głębokimi, przenikliwymi przemyśleniami – również rodzaj wewnętrznej energii intelektualnej, która jest zaskakująca jak na późną twórczość. Należy też spojrzeć na Myśliwskiego jako na autora nowej formy, w której istotną rolę odgrywa element improwizacyjny – przygody, niespodziewanego przebiegu zdarzeń, koincydencji, bohaterów – podkreślił prof. Tomasz Bocheński.

Twórczość Myśliwskiego

Literaturoznawca zaznacza, że Myśliwski ma i będzie miał wielkie znaczenie dla literatury światowej. Jego książki, zwłaszcza „Traktat o łuskaniu fasoli”, zyskują czytelników na całym świecie dzięki tłumaczeniom.

- „Traktat” właściwie jest rodzajem pożegnania z tradycją literatury i kultury chłopskiej. Wywodzi się z rytuałów, które są w tamtej kulturze – mówię tamtej, bo Myśliwski uważał, że ona właściwie się skończyła – tych rytuałów, które mają głębokie znaczenie medytacyjne, w jakimś sensie zatrzymują czas, pozwalają rozpatrywać głęboko nitki przeszłości. W tej powieści metafora wywiedziona z kultury chłopskiej staje się metaforą uniwersalną. Jest tam temat, który Myśliwski nazywa tematem losu, czyli tego, w jakim sensie możemy złapać i powściągnąć te siły, o których właściwie nic nie wiemy, które kształtują nasze istnienie” – wyjaśnił Bocheński.

Nie żyje Kazimierz Nowaczyk. Przez lata badał przyczyny Smoleńska. Zmarł po walce z podstępną chorobą

Forma „Traktatu”, będąca monologiem z niewidoczną postacią, jest, zdaniem Bocheńskiego, niezwykła w literaturze światowej. To rozmowa z kimś, kto „substancjalizuje” się na różne sposoby, stając się próbą wyjaśnienia sensu istnienia.

Aktualność i tematyka dzieł Myśliwskiego

Prof. Tomasz Bocheński podkreśla, że twórczość Myśliwskiego w niezwykły sposób aktualizowała się z biegiem czasu. Jako przykład podaje powieść „Pałac”, która stała się metaforą pańskości i chłopskości, korespondując z współczesnymi książkami na temat kultury chłopskiej. „Kamień na kamieniu” to z kolei requiem dla dawnej kultury, dotykające tematu żywego języka i opowieści.

- Obecnie powieść ta stała się metaforą pańskości i chłopskości, która awansowała i przybyła do miast. I właściwie koresponduje z wieloma książkami pisanymi obecnie w języku polskim na temat kultury chłopskiej. A „Kamień na kamieniu” to jest właściwie requiem tamtej kultury. Niezwykła książka, trochę łotrzykowska, ale opowiadająca właściwie, czym był żywy język. Ta powieść dotyka najważniejszego tematu Myśliwskiego – co jest żywe w nas, kiedy próbujemy wyrazić nasze istnienie. On uważał, że jest to język mówiony, język opowieści, narracji i dlatego szukał go najpierw w społeczności chłopskiej – wyjaśnił.

W „Widnokręgu” Myśliwski porusza wątki autobiograficzne, ukazując perspektywę jednostki wobec okrucieństwa historii. „Ostatnie rozdanie” opowiada o niespełnionej miłości w nowoczesnym świecie. Wiesław Myśliwski, odbierając tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego w 2022 roku, powiedział: „W trudzie bycia wolnym widzę sens uprawiania literatury mimo kosztów, jakie za to płacę. Patrząc na swoje życie z perspektywy 90 lat, sądzę, że to literatura nauczyła mnie wolności”.

- Kiedyś w rozmowie z Wiesławem Myśliwskim powiedziałem mu, że nauczył się uśmiechać. On odpowiedział, że długo się tego uczył. Więc ten rodzaj wolności wynikał też z tego, że potrafił oddzielić się poprzez opowieść od doświadczeń bardzo biednej i dla nas tragicznej młodości. Można to powiedzieć słowami Witkacego, że jedyną wolność czy jedyny raj, jaki mamy, to jest raj sztuki i opowieści. Myśliwski jest pisarzem, który opisuje wszystkie aspekty ludzkiej egzystencji, również te najgorsze czy najnędzniejsze. Jednocześnie potrafi się zawsze wznieść ponad nie przy pomocy głębokiej empatii – zaznaczył literaturoznawca.

Prof. Bocheński podkreśla, że Myśliwski to pisarz współczucia, a nie absurdu czy okrucieństwa. Jego wolność to wolność myśli i doświadczenia etycznego, przejawiająca się także w formalnej swobodzie i dążeniu do perfekcji w pisaniu.

Myśliwskiego prywatnie

Prof. Tomasz Bocheński, który utrzymywał z pisarzem bliskie kontakty, wspomina go jako „człowieka głębokiej troski o innych”.

- Jego dobroć często ukrywała się za taką zewnętrzną, „męską szorstkością”. Był człowiekiem wrażliwym, czułym i pomagającym, no i mądrym. Ale był też entuzjastą na przykład sportu, zwycięstw. I człowiekiem, który potrafił smakować istnienie. Rozumiał, czym jest nasycenie się chwilą, doznaniami życiowymi. W ogóle nie był to hedonizm, ale rodzaj mądrości. Mądrości, którą miałem szczęście poznać – podkreślił.

Wiesław Myśliwski pozostawił po sobie bogatą spuściznę literacką, która nadal inspiruje i skłania do refleksji nad sensem ludzkiego istnienia. Jego twórczość, pełna empatii i mądrości, na długo pozostanie ważnym elementem polskiej i światowej literatury.

W naszej galerii zobaczysz wspomnienia Wiesława Myśliwskiego: